KOŚCIÓŁ WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W SZYDŁOWIE

KOŚCIÓŁ WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W SZYDŁOWIE

Niestety nie jest znana dokładna data powstanie kościoła, ponieważ całe archiwum miejsce spłonęło w XIX w., a parafialne podczas II wojny światowej.  Najprawdopodobniej pochodzi on z przełomu XIV i XV w., a przebudowywany w XVI i XVII w. Kościół p.w. Wszystkich Świętych jest najstarszym i najcenniejszym zabytkiem Szydłowa[1].
Gotycki kościółek, położony na wzgórku poza obrębem murów miejskich. Mimo częściowej przebudowy zachował charakter gotycki. Zbudowany na  miejscu wcześniejszego drewnianego kościoła bądź kaplicy, która stanowiła ośrodek kultu w przedkolacyjnym Szydłowie.
Jest to kościół o prostej budowie, zwartej formie architektonicznej typowej dla wiejskich kościołów parafialnych lub kościołów – kaplic związanych z siedzibami możnych tego okresu. Jest niewielkich rozmiarów, kamienny, jednonawowy orientowany z wyodrębnioną częścią prostokątnego prezbiterium, z którym sąsiaduje zakrystia.; a od zachodu nawa graniczy z kruchą. Na rogach widoczne są ukośne szkarpy.  Zarówno nawa jak i nieco niższe od prezbiterium, kryte są dość stromym dachem dwuspadowym i gontem; natomiast zakrystię i kruchtę pokrywa dach pulpitowy, Otwory drzwiowe (główne – od zachodu; boczne od południa oraz wewnętrzne – pomiędzy prezbiterium a zakrystią).
We wnętrzu prezbiterium i nawę rozdziela ścian tęczowa z półkolistym łukiem. Ściany zarówno prezbiterium, jak i nowy pokrywają gotyckie tynki i polichromie figuralne. Dotąd historycy sztuki dzielą istniejące malowidła na dwie, niekiedy nawet trzy fazy chronologiczne i datują je kolejno na lata ok. 1370r., połowę XV wieku i drugą poł. XV w[2].
Po zniszczeniu przez upływ czasu i pożar albo w wyniku nastania nowej estetyki kolejnych epok zatynkowano gotyckie malowidła, pokrywając ściany nową dekoracją. Wtórnie tynki wyrównały charakterystyczne dla wieków średnich chropowate i falujące wyprawy ścian. Taki stan trwał do 1944r., kiedy to podczas pożaru, który strawił całą więźbę dachową, pod wpływem temperatury odwarstwiły się późniejsze tynki, ukazują gotyckie polichromie. Niestety, w sposób niefachowy usunięto wtedy większość wtórnych wypraw i nie zabezpieczono średniowiecznych dekoracji malarskich[3].

Dekoracje malarskie ścian umieszczone są w poziomo biegnących sterach. Z ok. 1370r. pochodzą malowidła w dolnej części ścian – poniżej posadzki. W glifach okiennych umieszono gotyckie ornamenty. W prezbiterium ukazano fryzy z dwoma cyklami.

Na dole południowej ściany prezbiterium umieszczony został fryz „Siedmiu Radości Najświętszej Maryi Panny”. Kwatery ze scenami ukazującymi się kolejno: Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie, Boże Narodzenie, Pokłon Trzech Króli, Ofiarowanie Pana Jezusa w Świątyni, Zmartwychwstanie Pana Jezusa, Wniebowstąpienie Pana Jezusa, Zaśnięcie Najświętszej Maryi Panny[4]. 

Natomiast na ścianie północnej przedstawiono cykl Siedmiu Grzechów Głównych. Pary postaci siedzące na zwierzętach – symbolizujące poszczególne występki, zmierzają w stronę paszczy Lewiatana. Niestety stan zachowania malowideł przed konserwacją, nawet po zakończeniu prac, uniemożliwia identyfikacje poszczególnych grzechów. Czytelne są jedynie pycha oraz nieczystość.

W górnej części ścian prezbiterium, datowany na poł. XV wieku, umieszczono Cykl Pasyjny – czyli sceny związane z Męką, Śmiercią i Zmartwychwstaniem Chrystusa. Są to tzw. „malowidła czerwonotłowe”, wykonane najprawdopodobniej przez warsztat malarzy czeskich. W dwóch poziomach pasach, podzielonych jeszcze kwatery widnieją kolejno: Wjazd Pana Jezusa do Jerozolimy, Ostatnia Wieczerza, Modlitwa Pana Jezusa w Ogrójcu, Pojmanie Pana Jezusa, Pan Jezusa przed Annaszem, Pan Jezus przed Kajfaszem, Pan Jezusa przed Piłatem, Biczowanie Pana Jezusa, Cieniem ukoronowanie Pana Jezusa, Naigrywanie[5].

Na ścianie wschodniej widnieje: Opłakiwanie Jezusa, Złożenie Pana Jezusa do grodu, Zmartwychwstanie Pana Jezusa, Wniebowstąpienie Pana Jezusa.

W nawie świątyni polichromie pokrywają ściany północną, tęczową i część zachodniej oraz łuk tęczowy. Na ścianie północnej odczytano dotąd jedynie fragment XV – wiecznego przedstawienia Sądu Ostatecznego, również należące do typu „malowideł czerwono barwnych”. W centralnej części tej monumentalnej malarskiej sceny widnieje Chrystus w mandorli w otoczeniu Maryi, apostołów o świętych. Aniołowie grając na trąbach ogłaszają nadejście Sądu Ostatecznego.

Łuk tęczowy zdobią cztery medaliony z wizerunkami najprawdopodobniej proroków oraz dekoracyjna rozeta.
Na wszystkich ścianach świątyni zachowało się 12 zacheuszków (krzyż w kole) – miejsca konsekracji kościoła.

Posiada prostokątną nawę, prezbiterium krótsze i węższe, przy którym dobudowano później zakrystię. Również późniejszy jest przedsionek przy nawie od zachodniej strony. Na ścianach prezbiterium wyryte w tynku daty i nazwiska - być może robotników zatrudnionych przy odbudowie zniszczonego w tym czasie pożarem kościoła: np.: Frater Matias 1565. Dach gontowy, okna ostrołukowe w ciosanych gotyckich oprawach.

W kościele znajdują się trzy portale: od południa do nawy - ciosowy, ostrołukowy, profilowany; od zachodu - kamienny, ostrołukowy, z profilowaną arkadą; z prezbiterium do zakrystii - ciosowy, ostrołukowy, z późniejszym stiukowym gzymsem.

Wewnątrz znajdują się pozostałości gotyckiej polichromii, dzieło czeskich mistrzów z ok. 1370 roku[6]. Schowane pod tynkami przez długie wieki, ujrzały światło dzienne po pożarze pod koniec II wojny. Freski  w prezbiterium i na ścianach świątyni przedstawiają sceny o ostatnich dni ziemskiego życia Jezusa (od wjazdy Jezusa do Jerozolimy w Niedzielę Palmową do Wniebowstąpienia), oraz dwa  piękne cykle : Siedem Radości Maryi  i Siedem Grzechów Głównych, gdzie każdy grzech wyobrażony jest przez inne zwierzę, na którym grzesznicy wjeżdżają do piekła.

Kościół był odnawiany w połowie XVI w. Zniszczony pożarami w roku 1630 i 1742. W 1836 roku został odnowiony i otynkowany wewnątrz.

 Kościół został spalony w 1944 r. w czasie II wojny światowej w wyniku działań Armii Czerwonej. Po wojnie został odbudowany.  Odkryto wtedy, pod warstwami tynku, niezwykle piękną polichromię gotycką , wg najnowszych badań, z roku 1370.

 Obecnie prowadzone są  prace konserwatorskie przy odnawianiu gotyckiej polichromii wnętrza[7].

---

[1] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, Warszawa 1892, t. XII, s.96.

[2] J. Domasłowski, A. Karłowska-Kamzowa, M. Kornecki, Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce, Poznań 1984, s. 209.

[3] W. Krassowski, Dzieje budownictwa i architektury na ziemiach polskich, Warszawa 1990, t. 2, 56.

[4] K. Polit, Malowidła ścienne w kościele Wszystkich Świętych w Szydłowie, Kraków 1959, s. 1.

[5] Katalog zabytków sztuki w Polsce, red. B. Wolff i Z. Łoziński, Warszawa 1959, t. III, s.76 -77.

[6] J. Domasłowski, A. Karłowska-Kamzowa, M. Kornecki, op.cit.,s. 209.

[7] C. Jędrzejewski, op.cit, s.413 – 414.

KOŚCIÓŁ ŚW. WŁADYSŁAWA W SZYDŁOWIE

KOŚCIÓŁ ŚW. WŁADYSŁAWA W SZYDŁOWIE

Kościół parafialny został ufundowany przez  króla Kazimierza Wielkiego. W 1355 roku ukończono budowę kościoła Św. Władysława (patrona ojca Kazimierza Wielkiego – Władysława Łokietka). Jest on jednym z kościołów ekspiacyjnych (pokutnych) Kazimierza Wielkiego. Stoi on na miejscu pierwotnego, drewnianego kościoła farnego. Król Kazimierz Wielki, rozkazał wrzucić kaznodziei i wikariusza katedralnego z Wawelu Marcina Baryczkę do Wisły za zbyt śmiałe upominanie monarchy w związku z jego rozwiązłym stylem życia.  Po pewnym czasie zrozumiał popełnione zło i jako pokutę wystawił kilka kościołów. Jan Długosz wymienia 6 kościołów: Szydłów, Stopnica, Wiślica, Sandomierz, Kargów, Zagość.

 Kościół znajduje się na odnowionej trasie Małopolskiej Drogi św. Jakuba z Sandomierza do Tyńca, która to jest odzwierciedleniem dawnej średniowiecznej drogi do Santiago de Compostela i związana jest z pielgrzymowaniem do grobu św. Jakuba.

Kościół był odnawiany na przełomie XVI i XVII wieku, częściowo został spalony w 1630 roku a restaurowany w XVII i XIX wieku. Kościół został odbudowany, ale pierwotny kształt przywrócono jedynie prezbiterium. W czasie działań wojennych w 1944 roku kościół został zrujnowany. Odbudowany został w latach 1945-1948.

Pierwotną świątynia wzniesiona  była na planie prostokąta z wielobocznym prezbiterium. Ta budowla sakralna jest jedynym gotyckim, ceglanym budynkiem zachowanym do dzisiaj w Szydłowie. Kościół usytuowany jest na najwyższym punkcie miasta, położony obok południowo-wschodniego narożnika murów miejskich. Budowla dominuje nad całym miasteczkiem i przytłacza je swą bryłą. Otoczony on jest starodawnym murem cmentarnym od północnego zachodu i zamkniętym od wschodu odcinkiem murów miejskich z dzwonnicą w południowo-wschodnim narożniku muru oraz murowaną bramą od południowego-zachodu, zwieńczoną trójkątnym szczytem.

Fara zbudowana jest z cegły z użyciem zendrówki, (co samo w sobie już jest wyjątkiem, bowiem wszystkie budynki z tamtego okresu, a także późniejsze, wznoszono z miejscowego wapienia) oraz z zastosowaniem kamienia do szczegółów konstrukcyjnych i dekoracyjnych. Od strony zachodniej znajduje się podwójny portal bogato profilowany, ostrołukowy, z ciosu z XIV w. i mniejszy, okrągłołukowy późnorenesansowy z XVII wieku. Od północy  zbudowana jest na początku XVII w. Kaplica Literacka. Ostrołukowy gotycki portal znajduje się od południowej strony i jest podobny do portalu zachodniego. Nieopodal świątyni znajdowała się także gotycka wikarówka, została ona jednak zniszczona w czasie walk w 1944. Jej ruiny znajdują się przy murze obronnym na południe do kościoła. Był to gotycki budynek z nadbudowanym później piętrem. Zbudowano go prawdopodobnie na przełomie XIV i XV w. Zachowane wejście do piwnic posiada odrzwia ciosowe, ostrołukowe

Dachy kościoła są strzeliste, dwuspadowe, gontowe, odtworzone wraz z wiązaniem w 1945-47 roku na wzór dawnych z XVII wieku. Nad nawą i kaplicą jest dach wspólny z wieżyczką na sygnaturkę, zrekonstruowaną na wzór późnobarokowej z 1732 roku. Zakrystia przykryta jest dachem pulpitowym.
Kościół był powiększony na przełomie XVI i XVII wieku przez dobudowanie kaplicy północnej i kruchty zachodniej, jednak w 1630 roku uległ zniszczeniu, kiedy to spłonęło całe miasto.
Okres wojen szwedzkich, w czasie których miasto i kościół znów ucierpiały, nie sprzyjał odbudowie. Prawdopodobnie kościół stał przez wiele lat nie nakryty dachem, skoro przepalone sklepienia, obciążone zwałami dachówki rzymskiej i niszczone przez deszcze i mrozy zawaliły się. Ocalało jedynie sklepienie nad zakrystią i kaplicą północną z powodu małej rozpiętości i znacznej swej grubości - a może wcześniejszemu zabezpieczeniu. Opierając się na pewnego rodzaju kronice robót, np. powstałej przez rycie nazwisk i przy nich lat, w kamieniu i cegle południowej ściany prezbiterium, prawdopodobnie przez majstrów zatrudnionych przy robotach w kościele, można by dojść do wniosku, że przebudowa miała już miejsce przed pożarem z roku 1630 w latach 1580-1604. Fara w ostatnim okresie powojennym uchodziła za kościół jednonawowy. W planie składała się z: nawy o wymiarach 10.10 x 14.70 m., prezbiterium zakończonego połową sześcioboku o wym. 5.90 x 9.45m., zakrystii zakończonej też połową sześcioboku o wym. 3.25 x 7.00m.,  kręconej klatki schodowej. Poza tym miała ona później dobudowane: kaplicę północną, kruchtę (zachodnią i południową)
Obramienia okienne, gzymsy i cokoły wykonane są z miejscowego piaskowca, a portale - z pińczowskiego. Późniejsze przybudówki wykonano z kamienia łamanego, układanego warstwowo i otynkowanego. Pod kościołem nie było piwnic. Jedynie pod kaplicą północną znajduje się niewielki sklepiony grobowiec. Dostępny jest on jedynie przez niewielkie okienko zewnętrzne. Pierwotnie (do sierpnia 1944 roku) nawa miała powałę drewnianą, prezbiterium - sklepienia barokowe, zakrystia - sklepienie gotyckie, doskonale zachowane do dziś. Kaplica przykryta była beczką, a kruchta - beczką z lunetami. Podczas wojny uległy zniszczeniu dachy, cała stolarka, łącznie z wyposażeniem kościoła. Ocalał jedynie ołtarz z XVI wieku.

Kościół posiadał układ halowy – dwie nawy o równej wysokości rozdzielone słupami umieszczonymi w osi budowli. Do korpusu przylega prezbiterium, zamknięte wielobocznie, z dobudowaną zakrystią, także zakończoną wielobocznie, z wieżyczką schodową od strony zachodniej. Arkada łuku tęczowego jest ostrołukowa. Sklepienia korpusu wspierały się na dwóch ośmiobocznych słupach.

Ołtarz główny w formie tryptyku, datowany na przełom XV i XVI wieku. W polu środkowym znajduje się w nim figura Madonny z Dzieciątkiem w towarzystwie św. Piotra i św. Pawła. Na skrzydłach namalowano sceny z życia obu świętych, górne kwatery pokazują: wręczenie kluczy św. Piotrowi oraz jego ukrzyżowanie, a dolne nawrócenie i ścięcie św. Pawła[1].

---

[1] C. Jędrzejewski, Szydłów przez stulecia, monografia Gminy Szydłów, Szydłów 2011, s.414 – 1415.

Wit Stwosz

Wit Stwosz 1448 - 1533

·      *Urodził się w Horb nad Neckerem, ok. 1448 w rodzinie rzemieślniczej.

·       *We wczesnym etapie pracował w Górnej Nadrenii – w Strasburgu.

·       *Tworzył w różnych dziedzinach sztuki, ale najbardziej wyróżniał się w rzeźbie.

·       *W 1477 osiedlił się w Krakowie.

·       *W 1484 został starszym cechu malarz

·       *Dzieła: świecznik dla cechu krawców w Krakowie( ok. 14850), Nagrobek króla Kazimierza IV Jagiellończyka, Postać biskupa wrocławskiego Piotra z Bnina, Płyta nagrobna arcybiskupa gnieźnieńskiego Zbigniewa Oleśnickiego, Epitafium Filipa Buonaccorsiego zw. Kallimachem, Wskrzeszenie Łazarza – miedzioryt, pokaranie Gailany i morderców św. Kiliana, św. Andrzej, Matka Boska z dzieciątkiem, Zwiastowanie N. Marii Pannie (Pozdrowienie Anielskie), Krucyfiks ze Szpitala Ducha św. w Norymberdze. 

OŁTARZ ZAŚNIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY ZWANY MARIACKIM  1477 – 1483. 

·      * Wit Stwosz stworzył dzieło, które swoimi rozmiarami, zróżnicowaniem zastosowanych środków rzeźbiarskich, bogactwem programu obrazowego, a przede wszystkim nowatorstwem koncepcji całości wysunęło się na czoło szafiastych ołtarzy późnogotyckich w Europie.

·       * Wykonany z drzewa dębowego i modrzewiowego - części konstrukcji oraz lipowego – rzeźby.

·       * W predelli ukazane jest drzewo Jessego — genealogiczne drzewo Chrystusa i Marii Panny. Szafę nastawy zdobią cztery skrzydła, dwa ruchome oraz dwa nieruchome. Bryłę pentaptyku dopełnia zwieńczenie.

·       *Dominują tutaj błękit i złoto – nadaje owej wizji nieba niespotykaną intensywność wyrazu.

·       Część główna

o   Najbardziej niezwykła jest scena zaśnięcia Marii . Ołtarz zawiera doskonałe połączenie w tej jednej scenie przeciwstawnych sobie zasad obrazowania – narracyjnego i reprezentacyjnego. Widzimy tu precyzyjnie wykonane szczegóły, np. fałdy szat, ręce, nogi.

o   W ołtarzu Mariackim możemy zauważyć dojrzały warsztat mistrza.

o   „Śmierć Matki Boskiej”  umieszona w szafie środkowej, nad tą sceną umieszczony obraz „Wniebowzięcia” uzupełnia scena w zwieńczeniu „koronacja Marii”.  – tworzą cykl chwały Marii

o   Scena główna została otoczona uroczystym łukiem półkolistym, mieszczących mężów i proroków ST, którzy zapowiedzieli odkupienie i przymioty Matki Boskiej.

o   Ekspresja sceny jest wzmożona zagęszczeniem postaci; w rzeczywistości nigdy nie mogłyby one stać tak blisko siebie. Złocone szaty odbijają światło. Ustawienie postaci "pod wiatr" powoduje sfałdowanie szat.

o   Harmonijnie połączył dwie dotychczas oddzielnie stosowane formuły obrazowe. Pierwszą z nich była grupa kilku hieratycznie ujętych figur, często w schemacie SACRA CONVERSAZIONE. Druga forma stanowiła scena narracyjna.

o   Dla wyobrażenia śmierci Marii wybrał szeroko rozpowszechniony typ ikonograficzny – Maria umiera na klęczkach, w ramionach jednego z apostoła.  Maria umieszczona centralnie, oddana nie co mniejszej skali, wśród promienie glorii i aniołów, zamknięta od góry łukiem szafy – ukazuje Chrystusa i jego Matkę przede wszystkim w pozaczasowej wizji Zbawiciela za Współodkupicielką.

o   Apostołowie przeżywają wydarzenie oddzielnie.

o   Od innych ołtarzy odróżnia go przesycona atmosfera sacrum – świata znajdującego się poza zasięgiem poznania zmysłowego.

·      * Ołtarz zamknięty

·       -Obszerny cykl opowiada o rodzicach Marii, o jej dzieciństwie, o dzieciństwie i męce Chrystusa, a kończy się wizją pokonania śmierci przez Odkupiciela (Zstąpienie do Otchłani)

·       -Położono obraz Chrystusa jako człowieka.  Jest tutaj pokazany jako zakorzeniony przez swoją Matkę w rodzie ludzkim, jako ten, który narodził się i umarł dla ludzi, jako ten wreszcie, którzy w Sym ciepieniu znalazł w Marii towarzyszkę swego dzieła, wierna aż do śmierci – SOCIA CHRISTI .

ŚW. ANNA SAMOTRZECIA z Tarnowa 1480 - 90

·       Jest zapewne środkowym przedstawieniem zaginionego ołtarza skrzydłowego.

·       Bliskie analogie do niektórych rzeźb Ołtarza Mariackiego.

·       Korpus postaci, potraktowany jako relief, tylko głowa stanowi rzeźbę trójwymiarową.

·      

Św. Anna Samotrzecia, drewno lipowe, polichromowane. W kościele bernardynów

Matko, jako karmiące Dzieciątko, nasilił w wyobrażeniu wartości epickie, ale zarazem podkreślającym boskie macierzyństwo Marii, uwypuklił ważny w temacie św. Anny Samotrzeciej dogmatyczny wątek Wcielenia.

CHRYSTUS W OGRODZIE OLIWNYM  - 1480 -85

·       Płaskorzeźba z  piaskowca, polichromowana.

·       Najprawdopodobniej stanowił główną część epitafium znajdującym się na przykościelnym cmentarzu.

·       Wzorowany na sztuce południowych Niemiec z II poł. XV. 

KRUCYFIKS

·       Piaskowiec z polichromią.

·       Tzw. krucyfiks wyprężony, odznaczający się silnym zwisem ciała i horyzontalnym układem ramion.